Czy można zostać pominiętym w testamencie i mimo to domagać się części spadku? Czym właściwie jest zachowek i kto może się o niego ubiegać? Ten przewodnik pomoże Ci zrozumieć jedną z najczęstszych, ale też najbardziej emocjonujących instytucji prawa spadkowego. Przejdziemy przez zasady, warunki, wyjątki i realia – bez prawniczego żargonu, ale z pełną precyzją.
W sprawach o zachowek nieocenione bywa wsparcie doświadczonych prawników. BS Kancelaria od lat doradza spadkobiercom w trudnych i często skomplikowanych postępowaniach spadkowych. Jeśli stoisz przed decyzją, czy warto walczyć o zachowek – warto skonsultować się z zespołem, który zna wszystkie niuanse tego typu spraw!
Zachowek – co to jest?
Zachowek to instytucja prawa spadkowego, której celem jest ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem ich w testamencie lub poprzez rozdysponowanie majątku za życia w formie darowizn. Mówiąc najprościej – to roszczenie pieniężne przysługujące określonym osobom, które zostałyby powołane do dziedziczenia z ustawy, gdyby nie testament, a które nie otrzymały należnego im minimum w formie udziału w spadku, darowizn lub zapisów (art. 991 §1 k.c.).
Zgodnie z Kodeksem cywilnym, zachowek nie polega na „odziedziczeniu” konkretnej rzeczy czy części majątku, lecz na możliwości domagania się zapłaty określonej sumy pieniężnej od spadkobiercy testamentowego lub osoby, która otrzymała majątek od spadkodawcy (np. w drodze darowizny). Kwota ta ma na celu wyrównanie uszczerbku, jaki poniosła osoba uprawniona do dziedziczenia ustawowego, która nie została uwzględniona w testamencie lub została uwzględniona w zbyt małym zakresie. Zachowek pełni zatem funkcję wyrównawczą i zabezpieczającą, a jego istnienie nie jest uzależnione od woli spadkodawcy – to uprawnienie wynikające wprost z ustawy.
Otrzymanie zachowku – kto może żądać zachowku po śmierci bliskiej osoby?
Jako uprawniony do zachowku możesz wystąpić z roszczeniem, jeżeli byłbyś powołany do spadku z ustawy, ale nie otrzymałeś nic albo otrzymałeś mniej niż należna Ci część. Zgodnie z art. 991 §1 Kodeksu cywilnego, prawo do zachowku przysługuje zstępnym (czyli dzieciom, wnukom, prawnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, o ile dziedziczyliby oni po nim ustawowo, a nie zostali uwzględnieni w testamencie lub otrzymali zbyt mało. Dodatkowo, jeśli jesteś małoletni albo trwale niezdolny do pracy, przysługuje Ci wyższy zachowek – równy dwóm trzecim wartości udziału spadkowego (pozostali otrzymują połowę udziału ustawowego).
Warto wiedzieć, że prawo do zachowku nie przysługuje wszystkim krewnym – musi istnieć konkretny tytuł do dziedziczenia ustawowego. Co więcej, z tego prawa wyłączeni są spadkobiercy niegodni, osoby wydziedziczone oraz ci, którzy zrzekli się dziedziczenia (art. 992 k.c.). W sytuacjach szczególnych, takich jak rozwiązanie fundacji rodzinnej, prawo do zachowku może objąć także roszczenia wobec niej lub wobec osób, które otrzymały majątek z tej fundacji – ale tylko w granicach, jakie wyznaczają przepisy (np. art. 991 §2, art. 994¹ §2–5).
Ile wynosi zachowek – jak oblicza się zachowek?
Wysokość zachowku to ułamek wartości udziału spadkowego, jaki przypadłby Ci przy dziedziczeniu ustawowym. Zgodnie z art. 991 §1 Kodeksu cywilnego, jeżeli jesteś osobą pełnoletnią i zdolną do pracy, przysługuje Ci zachowek w wysokości połowy tego udziału. Jeśli natomiast jesteś małoletni albo trwale niezdolny do pracy, Twoje roszczenie wzrasta do dwóch trzecich wartości udziału, jaki otrzymałbyś, dziedzicząc z ustawy.
Podstawą do wyliczenia zachowku jest tzw. substrat zachowku, czyli wartość spadku powiększona o określone darowizny i zapisy windykacyjne, a niekiedy także świadczenia z fundacji rodzinnej (art. 993 i 994–994¹ k.c.). Do tej wartości nie wlicza się jednak drobnych darowizn ani tych, które miały miejsce zbyt dawno lub na rzecz osób innych niż spadkobiercy ustawowi (art. 994 §1). Ostateczna wysokość zachowku to odpowiedni procent tej powiększonej wartości, wyliczany zgodnie z Twoim udziałem ustawowym.
Kiedy nie dostaniesz zachowku?
Nie każdemu, kto formalnie byłby uprawniony do zachowku, rzeczywiście on przysługuje. Kodeks cywilny przewiduje kilka sytuacji, w których możesz to uprawnienie utracić. Po pierwsze, nie otrzymasz zachowku, jeśli zostałeś wydziedziczony w testamencie (art. 1008 k.c.). Wydziedziczenie musi być wyraźnie uzasadnione – np. gdy uporczywie naruszałeś obowiązki rodzinne wobec spadkodawcy albo dopuściłeś się względem niego poważnego przestępstwa lub rażącej obrazy czci.
Po drugie, zachowek Ci nie przysługuje, jeżeli zostałeś uznany za niegodnego dziedziczenia (art. 928 k.c. – na który odwołuje się art. 992). Ponadto nie otrzymasz zachowku, jeśli zrzekłeś się dziedziczenia albo odrzuciłeś spadek, a także wtedy, gdy spadkodawca Ci przebaczył, mimo wcześniejszego powodu do wydziedziczenia (art. 1010 §1–2 k.c.).
Wreszcie, nawet jeśli jesteś zstępnym osoby wydziedziczonej, możesz odziedziczyć zachowek tylko wtedy, gdy sam nie zostałeś wyłączony – zatem sytuacja osoby poprzedzającej Cię w dziedziczeniu nie zawsze automatycznie pozbawia Cię prawa do roszczenia (art. 1011 k.c.).
Czy darowizny wpływają na wysokość zachowku?
Odpowiedź brzmi Tak – darowizny dokonane przez spadkodawcę mają bezpośredni wpływ na wysokość należnego Ci zachowku. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego, do spadku dolicza się wartość darowizn uczynionych przez spadkodawcę, chyba że były to drobne, zwyczajowo przyjęte upominki (art. 994 §1). Co do zasady, pod uwagę brane są darowizny dokonane w ciągu ostatnich dziesięciu lat przed otwarciem spadku, a także wcześniejsze, jeśli były uczynione na rzecz spadkobierców ustawowych (czyi między innymi dzieci, wnuków lub małżonka).
Kodeks przewiduje też wyjątki – np. nie dolicza się darowizn przekazanych zbyt wcześnie (np. na rzecz zstępnego ponad 300 dni przed jego urodzeniem – art. 994 §2), ani tych uczynionych przed zawarciem małżeństwa (art. 994 §3). W szczególnych przypadkach doliczane są także świadczenia z fundacji rodzinnej oraz zapisy windykacyjne, jeżeli zostały dokonane na rzecz innych osób niż uprawnieni do zachowku (art. 996 i 997 §3 k.c.). Wszystkie te elementy mogą znacząco powiększyć tzw. substrat zachowku, a tym samym zwiększyć jego wysokość.
Przygotowanie się do sprawy o zachowek – lista podstawowych kroków
Aby wystąpić z roszczeniem o zachowek, przygotuj odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz – jeśli istnieją – testament, postanowienie o nabyciu spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia. Ustal krąg spadkobierców oraz osoby obdarowane przez spadkodawcę, zwłaszcza w ciągu 10 lat przed jego śmiercią (lub wcześniej, jeśli chodzi o zstępnych). Zgromadź dokumenty potwierdzające wartość darowizn w chwili ich dokonania – to one będą podstawą do obliczenia zachowku. Jeśli spadkodawca założył fundację rodzinną, potrzebny będzie też jej statut i informacje o wniesionym majątku. Przygotuj również dokumenty potwierdzające Twoją relację ze spadkodawcą oraz – jeśli dotyczy – wiek, trwałą niezdolność do pracy lub status zstępnego. Dobra dokumentacja znacznie ułatwia i przyspiesza sprawę.
Pamiętaj także, że podczas sprawy niezbędne może okazać się doradztwo prawne ekspertów, dla których sprawy cywilne to codzienność. Tu z pomocą przychodzi BS Kancelaria, którzy od prawie 20 lat świadczą pomoc prawną i zapewnią Ci eksperckie doradztwo w sprawach o zachowek.
Podsumowanie
Zachowek to ważny instrument ochrony interesów najbliższej rodziny spadkodawcy – daje możliwość dochodzenia należnej części spadku nawet wtedy, gdy pominięto Cię w testamencie lub majątek został rozdysponowany wcześniej. Aby skutecznie ubiegać się o zachowek, potrzebna jest znajomość przepisów, terminów i prawidłowe oszacowanie wartości majątku.
Jeśli nie wiesz, od czego zacząć lub masz wątpliwości, czy zachowek Ci przysługuje – skontaktuj się z ekspertami. BS Kancelaria to zespół prawników, którzy od lat skutecznie prowadzą sprawy spadkowe i pomagają spadkobiercom odzyskać to, co im się prawnie należy.
—
Artykuł sponsorowany
